ભગવાન વિઠ્ઠલ કોણ છે?
ભગવાન વિઠ્ઠલ, જેમને વિઠોબા અથવા પાંડુરંગ પણ કહેવાય છે, ભગવાન વિષ્ણુ — વિશેષરૂપે કૃષ્ણ — નું સ્વરૂપ મનાય છે. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને ગુજરાતના ભક્તોમાં તેમની ઉપાસના વ્યાપક છે. તેમની મૂર્તિ કમર પર હાથ મૂકીને ઈંટ પર ઊભેલા સ્વરૂપે દર્શાવાય છે — જે ભક્ત પુંડલિકની કથા સાથે જોડાયેલું છે.
ભક્ત પુંડલિકની કથા શું છે?
પુંડલિક પોતાનાં માતા-પિતાની સેવામાં એટલા લીન હતા કે જ્યારે ભગવાન સ્વયં તેમને દર્શન આપવા આવ્યા, ત્યારે તેમણે એક ઈંટ ફેંકીને કહ્યું કે થોડી વાર તેના પર ઊભા રહો. માતા-પિતાની સેવા પૂરી થાય ત્યાં સુધી ભગવાન એ ઈંટ પર કમર પર હાથ મૂકીને પ્રતીક્ષા કરતા રહ્યા — અને એ જ સ્વરૂપે વિઠોબા તરીકે સ્થિર થયા.
આ કથા દર્શાવે છે કે માતા-પિતાની સેવા ભક્તિથી ઓછી નથી — સેવા પોતે જ ભક્તિ છે.
પંઢરપુર મંદિરનું મહત્ત્વ શું છે?
મહારાષ્ટ્રના સોલાપુર જિલ્લામાં ભીમા નદી — જેને ચંદ્રભાગા કહેવાય છે — ના કિનારે આવેલું પંઢરપુરનું વિઠોબા મંદિર વારકરી પરંપરાનું કેન્દ્ર છે. મંદિરમાં વિઠોબા અને તેમનાં પત્ની રુક્મિણી બંનેની મૂર્તિઓ છે.
વારકરી પરંપરા અને આષાઢી વારી શું છે?
વારકરી એટલે "વારી કરનારા" — જે નિયમિત યાત્રા કરે છે. આષાઢી એકાદશીએ લાખો વારકરી પગપાળા પંઢરપુર પહોંચે છે. સંત જ્ઞાનેશ્વર અને સંત તુકારામની પાલખીઓ આળંદી અને દેહુથી નીકળીને પંઢરપુર જાય છે.
યાત્રા દરમિયાન ભક્તો અભંગ ગાય છે, ટાળ-મૃદંગ વગાડે છે અને "વિઠ્ઠલ વિઠ્ઠલ"નો જયઘોષ કરે છે. જાતિ, વર્ગ કે સંપત્તિનો ભેદ વિના સૌ સાથે ચાલે છે — આ સમાનતા વારકરી પરંપરાની સૌથી મોટી વિશેષતા છે.
સંત પરંપરાનું યોગદાન શું છે?
- સંત જ્ઞાનેશ્વર. જ્ઞાનેશ્વરી લખીને ભગવદ્ ગીતાને લોકભાષામાં પહોંચાડી.
- સંત તુકારામ. અભંગ રચનાઓ દ્વારા ભક્તિને સામાન્ય માણસ સુધી લઈ ગયા.
- સંત નામદેવ. તેમની રચનાઓ ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં પણ સમાવિષ્ટ છે.
- સંત એકનાથ અને જનાબાઈ. ભક્તિમાં સમાનતા અને સ્ત્રી અવાજનું પ્રતિનિધિત્વ.
