હનુમાન ચાલીસા તુલસીદાસ રચિત ભક્તિસ્તોત્ર છે, જેમાં ચાળીસ ચોપાઈ છે. તેનો પાઠ શક્તિ, શાંતિ અને રક્ષણ આપે છે તથા વિઘ્નોનું નિવારણ કરે છે.
હનુમાન ચાલીસા ભગવાન હનુમાનને સમર્પિત ભક્તિસ્તોત્ર છે, જેની રચના સંત કવિ તુલસીદાસે સોળમી સદીમાં કરી હતી. "ચાલીસા" એટલે ચાળીસ — તેમાં ચાળીસ ચોપાઈ છે, જેની આગળ-પાછળ દોહા છે.
તે હનુમાનજીની શક્તિ, ભક્તિ અને જ્ઞાનની સ્તુતિ કરે છે, અને પરંપરાગત રીતે તેમની કૃપા, સાહસ તથા રક્ષણ પ્રાપ્ત કરવા માટે તેનો પાઠ થાય છે.
હનુમાન ચાલીસાના પાઠના લાભ
- શારીરિક અને માનસિક શક્તિ — નિયમિત પાઠથી આત્મવિશ્વાસ વધે છે અને નકારાત્મક વિચારો દૂર થાય છે.
- સંકટોથી રક્ષણ — હનુમાનજી સંકટમોચન છે; તેમની કૃપાથી વિપત્તિઓનું નિવારણ થાય છે.
- ભયમુક્તિ — "ભૂત પિશાચ નિકટ નહિં આવૈ" ચરણ ભય દૂર કરવાનું વચન આપે છે.
- શાંતિ અને સંતોષ — મનની અશાંતિ અને તણાવ ઓછાં થાય છે.
- જ્ઞાન અને બુદ્ધિમાં વૃદ્ધિ — એકાગ્રતા અને સ્મરણશક્તિ સુધરે છે.
- ભક્તિમાં વૃદ્ધિ — વ્યક્તિને આધ્યાત્મિક માર્ગ પર આગળ વધારે છે.
- સકારાત્મક ઊર્જા — ઘર અને મનમાં નવી ઊર્જા અને ઉત્સાહ ભરે છે.
- સફળતા અને સમૃદ્ધિ — કાર્યોમાં સફળતા મળે છે.
શ્રી હનુમાન ચાલીસા — સંપૂર્ણ પાઠ
॥ दोहा ॥
श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥
बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार।
बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस बिकार॥
॥ चौपाई ॥
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर।
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥
राम दूत अतुलित बल धामा।
अंजनि-पुत्र पवनसुत नामा॥
महाबीर बिक्रम बजरंगी।
कुमति निवार सुमति के संगी॥
कंचन बरन बिराज सुबेसा।
कानन कुण्डल कुंचित केसा॥
हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजे।
काँधे मूँज जनेऊ साजे॥
संकर सुवन केसरी नंदन।
तेज प्रताप महा जग बन्दन॥
विद्यावान गुनी अति चातुर।
राम काज करिबे को आतुर॥
प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया।
राम लखन सीता मन बसिया॥
सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा।
बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
भीम रूप धरि असुर संहारे।
रामचन्द्र के काज सवाँरे॥
लाय सजीवन लखन जियाये।
श्रीरघुबीर हरषि उर लाये॥
रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई।
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
सहस बदन तुम्हरो जस गावैं।
अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥
सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा।
नारद सारद सहित अहीसा॥
जम कुबेर दिगपाल जहाँ ते।
कवि कोविद कहि सके कहाँ ते॥
तुम उपकार सुग्रीवहि कीन्हा।
राम मिलाय राज पद दीन्हा॥
तुम्हरो मंत्र बिभीषन माना।
लंकेस्वर भए सब जग जाना॥
जुग सहस्त्र जोजन पर भानू।
लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥
प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं।
जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं॥
दुर्गम काज जगत के जेते।
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
राम दुआरे तुम रखवारे।
होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
सब सुख लहै तुम्हारी सरना।
तुम रक्षक काहू को डरना॥
आपन तेज सम्हारो आपै।
तीनों लोक हाँक तें काँपै॥
भूत पिशाच निकट नहिं आवै।
महाबीर जब नाम सुनावै॥
नासै रोग हरै सब पीरा।
जपत निरंतर हनुमत बीरा॥
संकट तें हनुमान छुड़ावै।
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥
सब पर राम तपस्वी राजा।
तिन के काज सकल तुम साजा॥
और मनोरथ जो कोई लावै।
सोइ अमित जीवन फल पावै॥
चारों जुग परताप तुम्हारा।
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
साधु संत के तुम रखवारे।
असुर निकंदन राम दुलारे॥
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता।
अस बर दीन जानकी माता॥
राम रसायन तुम्हरे पासा।
सदा रहो रघुपति के दासा॥
तुम्हरे भजन राम को पावै।
जनम जनम के दुख बिसरावै॥
अन्त काल रघुबर पुर जाई।
जहाँ जन्म हरि-भक्त कहाई॥
और देवता चित्त न धरई।
हनुमत सेई सर्व सुख करई॥
संकट कटै मिटै सब पीरा।
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
जय जय जय हनुमान गोसाईं।
कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥
जो सत बार पाठ कर कोई।
छूटहि बन्दि महा सुख होई॥
जो यह पढ़ै हनुमान चालीसा।
होय सिद्धि साखी गौरीसा॥
तुलसीदास सदा हरि चेरा।
कीजै नाथ हृदय महँ डेरा॥
॥ दोहा ॥
पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप।
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥
મુખ્ય ચરણોનો અર્થ
श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि॥
ગુરુના ચરણકમળની ધૂળથી પોતાના મનરૂપી દર્પણને સ્વચ્છ કરીને હું રામનું નિર્મળ યશ વર્ણવું છું.
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर॥
હે હનુમાન, જ્ઞાન અને ગુણના સાગર, આપને પ્રણામ. હે વાનરરાજ, ત્રણેય લોકમાં આપની મહિમા ફેલાયેલી છે.
भूत पिशाच निकट नहिं आवै, महाबीर जब नाम सुनावै॥
મહાવીર હનુમાનનું નામ સાંભળતાં જ ભૂત-પિશાચ પાસે આવતા નથી.
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता॥
આપ આઠ સિદ્ધિ અને નવ નિધિના દાતા છો — એવું વરદાન માતા જાનકીએ આપને આપ્યું છે.
तुलसीदास सदा हरि चेरा, कीजै नाथ हृदय महँ डेरा॥
તુલસીદાસ સદા હરિના સેવક છે — હે નાથ, આપ મારા હૃદયમાં નિવાસ કરો. આ અંતિમ ચોપાઈમાં રચનાકારનું નામ આવે છે.
પાઠ કરવાની રીત
- સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરો.
- હનુમાનજી સમક્ષ દીવો પ્રગટાવો અને સિંદૂર તથા લાલ ફૂલ અર્પણ કરો.
- પ્રથમ દોહાથી શરૂ કરી ક્રમશઃ ચાળીસ ચોપાઈ અને અંતિમ દોહા સુધી પાઠ કરો.
- પાઠ શાંત અને લયબદ્ધ રીતે કરવો — ઉતાવળ ન કરવી.
- સમાપન પછી ગોળ-ચણા કે લાડુનો પ્રસાદ વહેંચો.
ક્યારે પાઠ કરવો?
મંગળવાર અને શનિવાર હનુમાનજીના વાર છે. અનેક ભક્તો દરરોજ સવારે કે સાંજે પાઠ કરે છે. હનુમાન જયંતીએ વિશેષ મહત્ત્વ છે.
વધુ વાંચો: શ્રી હનુમાન વિશે અને હનુમાન આરતી.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
-
હનુમાન ચાલીસા કોણે લખી છે?
સોળમી સદીના સંત કવિ તુલસીદાસે તેની રચના કરી હતી. અંતિમ ચોપાઈમાં તેમનું નામ આવે છે.
-
ચાલીસા શબ્દનો અર્થ શું છે?
ચાલીસા એટલે ચાળીસ. તેમાં ચાળીસ ચોપાઈ હોવાથી તેને હનુમાન ચાલીસા કહેવાય છે.
-
પાઠ કયા દિવસે કરવો?
મંગળવાર અને શનિવાર હનુમાનજીના વાર મનાય છે. અનેક ભક્તો દરરોજ પાઠ કરે છે.
-
પાઠના મુખ્ય લાભ કયા છે?
શારીરિક-માનસિક શક્તિ, ભયમુક્તિ, સંકટોથી રક્ષણ, એકાગ્રતામાં વૃદ્ધિ અને માનસિક શાંતિ.
-
પ્રારંભિક દોહાનું શું મહત્ત્વ છે?
તે ગુરુના આશીર્વાદ માગે છે અને મનને શુદ્ધ કરીને સ્તોત્રનો પાયો નાખે છે.
-
શું પાઠ માટે વિશેષ સામગ્રી જરૂરી છે?
દીવો, સિંદૂર અને લાલ ફૂલ પરંપરાગત છે, પરંતુ સૌથી મહત્ત્વની ભેટ સાચી ભક્તિ છે.